مميزي ايمني
مميزي ايمني
Safety Audit
دكتر ايرج محمدفام
در طول سده هاي گذشته نياكان ما در محيطي با ماهيتي طبيعي زندگي مي كردند كه در آن بقاي افراد در گرو كاري بود كه مي توانستند با دستها و پاهايشان انجام دهند. آنها در طول قرنها ابزارها و وسايل ساده اي ابداع كرده و براي خود پناهگاهي ساختند تا بتوانند به بقاي خود ادامه داده و در عين حال استفاده بيشتري از مواهب طبيعي ببرند.
نژاد انسان در طول دوره تكامل خود راهي دراز را پيموده و به دنيايي مملو از فراورده ها و امكانات پا نهاده است كه دست آورد فن آوري مدرن امروزي محسوب مي شود. علاقه فعلي به علم ایمنی از آنجا ناشي مي شود كه پيشرفتهاي تكنولوژيكي در دوران اخير گاهاٌ در ظاهر در تناقض با حفظ دارائیهای انسان قرار می گیرد.
يكي از مهمترين پيامدهاي ناخواسته در روند توسعه تكنولوژيكي در بروز عدم مطابقت ها و در نتيجه حوادث نمود مي يابد. مطالعات تاريخي نشان مي دهد كه اينگونه حوادث قدمتي برابر با شروع كار در كره خاكي دارد. ولي تنها از چندين دهه اخير است كه بدنبال معرفي انرژيهاي جديد و بكارگيري تكنولوژيهاي مدرن و در نتيجه گسترش سريع صنايع پيچيده، حوادث شغلي ماهيتي بسيار تهديد آميز بخود گرفته است..
در ساليان اخير اثرات سوء توسعه هاي تكنولوژيكي بحدي بحران آفرين شده است كه حتي روند رو به رشد انسان در زمينه فن آوريهاي نوين شديداً زير سوال رفته است بطوريكه امروزه اين سوال بكرات از طرف انديشمندان مطرح مي شود كه: ٌآيا ما قرباني فرايند توسعه نشده ايمٌ(Willie Hammer,1993).
در فلسفه امروزی، ايمني با رويكردي پيشگيرنده و در قالبي سيستماتيك مورد توجه قرار گرفته و سعي مي شود كه با استفاده از ابزارهاي مختلف كليه عدم مطابقت ها قبل از بالفعل در آمدن شناسايي و كنترل گردد.
با در نظر داشتن مفاهیم ارائه شده در تعاریف و اصول علمی ایمنی مدرن توجه به دو نکته زیر حائز اهمیت است:
1- توجه به اصل اثر بخشی در اقدامات ایمنی. کلمه اثر بخشی در ساده ترین شکل خود بصورت انجام دادن کارهای درست تعریف می شود. از تعریف فوق بر می آید که اصولاٌ اثربخشی عملیات با تعریف صحسح فعالیت های آتی و در نتیجه شناسایی و تدوین دقیق، واقع نگرانه و منطقی اهداف در ارتباط است. ناگفته پیداست هر سازمان و سیستمی که بطور دقیق و کمی نداند مقصد نهایی اش کجاست نه تنها در انتخاب مسیر ناکام خواهد ماند بلکه ممکن است بنابه دلایل مختلف با انتخاب مسیرهای خطا و اشتباه باعث اتلاف منابع مالی، انسانی و سایر دارئیهای سازمان بگردد.
با توجه به مطالب ذکر شده مبنی بر آگاهی از وضعیت موجود برای تعریف اهداف و همچنین امکان سنجش پیشرفتها نسبت به دوره های قبل و شناسایی نقاط ضعف و قوت و برنامه ریزی اصولی برای اصلاح یا تقویت هر بیشتر آنها و همچنین تاکید بر روی شناسایی و کنترل خطرات در قیاس با حوادث، روشهای متفاوتی وجود دارد که یکی از آنها روش ممیزی ایمنی می باشد.
مفهوم ممیزی
1. بر اساس تعريف انجمن مهندسين ايمني آمريكا(ASSE) مميزي ايمني، يك ارزيابي دقيق، دوره اي و سيستماتيك از يك سيستم است كه از طريق آن مي توان بطور كمي وضعيت ايمني محيط را برآورد كرده و از آن بعنوان محملي براي برنامه ريزيهاي بعدي و سنجش پيشرفتهاي حاصله و نقاط ضعف احتمالي استفاده كرد.
انواع ممیزیها
ممیزی های ایمنی را می توان از دیدگاههای مختلف طبقه بندی نمود. در بخش زیر نمونه ای از این طبقه بندیها ارائه شده است:
- ممیزی جامع
- ممیزی محدود
- ممیزی رسمی
- ممیزی غیرسمی
- ممیزی داخلی
- ممیزی خارجی
بایستی خاطر نشان کرد که یک ممیزی ایمنی زمانی جامع و کامل محسوب خواهد شد که بتواند کلیه موارد مرتبط با ایمنی را مورد کنکاش قرار دهد. موارد زیر نمونه ای از این تاکیدات است:
§ مشخص نمودن نقاط ضعف و قوت برنامه های ایمنی و شدت و ضعف آنها
§ ارزیابی اهداف بلند، میان و کوتاه مدت سازمان از نظر اهمیت دادن آنها به موارد ایمنی و بهداشتی
§ ارزیابی قوانین، مقررات، دستورالعمل ها و ... سازمان در زمینه مسائل مرتبط با ایمنی
§ شناسایی شرایط ناایمن در سازمان
§ سیستم های ثبت، ضبط و آنالیز مستندات
§ روند انتخاب شغل، گردش شغلی، تغییر شغل و ...
عناصر اصلی ممیزی ایمنی
عناصر اساسی و عمده یک برنامه ممیزی ایمنی را در 5 اصل زیر خلاصه کرد:
· پیش بینی و شناسايي موقعيت ها و شایط ايجاد كننده خسارات و تلفات
· ارزيابي توان خسارات خطرات فوق که بنوعی تعیین ریسک خطرات محسوب می شود
· تعيين روشهاي براي حذف يا كاهش خسارات خطرات موجود که می تواند بر اساس کاهش احتمال وقوع، شدت پیامدها و یا هر دو آنها نمود پیدا کند
· بكارگيري استراتژيهاي تعيين شده در سازماندهي که اجرای پیشنهادات ارائه شده در مرحله قبلی را در بر می گیرد
· پايش و كنترل تغييرات
به روشنی پیداست که عناصر پنجگانه یاد شده از چرخه بهبود مداوم دمینگ مبتنی بر طرحریزی(Plan)، اجراء(Do)، کنترل(Check) و عمل(Act) پیروی می کند(شکل شماره 1) که نتیجه نهایی و دائمی آن می تواند به شکل بهبود و افزایش شاخص های عملکردی سیستم ایمنی ظهور نماید.
اجرای ممیزی ایمنی می تواند مزایای متعددی برای سازمانها بدنبال داشته باشد که تعدادی از مهمترین آنها عبارتند از:
· تعیین نارسائیها و نواقص موجود در روشهای عملیاتی
· کاهش هزینه ها و جرایم پرداختی
· تعیین اولویتهای ایمنی و بهداشتی
· کمک به مدیریت در تعریف و تعیین اهداف میان مدت و بلند مدت(افزایش اثر بخشی)
· امکان تخیصص مناسب منابع در دسترس و در نتیجه بهبود کارآیی
· کمک به افزایش سطح بهره وری
· ارتقاء سطح ایمنی
· و ...
همانگونه که اشاره شد طراحی چک لیستها یکی از مراحل بحرانی در ممیزی ایمنی محسوب می شود. برای تعریف و طراحی هر چه بهتر چک لیستها رعایت موارد زیر حائز اهمیت خواهد بود:
1. بازدید و بازرسی دقیق محیط کار
2. مصاحبه با تعدادی از کارگران
3. مصاحبه با مدیران، کارشناسان، متخصصان و غیره
4. مصاحبه با اعضاء کمیته های ایمنی
5. بررسی اسناد مرتبط
دستورالعمل اجرای ممیزی
هر چند ممکن است مراحل اجرای ممیزی در سازمانهای مختلف با در نظر داشتن محدودیتها و امکانات متفاوت با تفاوتهای همراه باشد ولی مراحل کلی زیر برای اجرای ممیزی پیشنهاد شده است:
برنامه ریزی قبلی
یکی از مراحل اساسی در اجرای مطالعه آشنایی کامل با محیط مطالعه و فرایندهای کاری آن است. مرحله بعدی برنامه ریزی و سازماندهی برنامه هاست که می تواند به جلوگیری از اتلاف وقت و بی نظمی بیانجامد.
برای افزایش اثربخشی برنامه ممیزی ایمنی، افراد تیم بایستی با موارد زیر آشنا باشند:
· موارد نیازمند انجام ممیزی
· جنبه های از هر مورد که نیازمند ارزیابی اند
· شرایط نیازمند انجام ممیزی
· تکرر ممیزی
· افرادی که بایستی ممیزی را انجام دهند.
تعیین اهداف
اهداف ممیزی ایمنی ممكن است يكي از موارد زير باشد:
- مراقبت از تبعيت شركت يا سازمان از قوانين و استانداردهاي موجود
- شناسايي نقاط بحراني و حساس داراي پتانسيل خطر
- پي بردن به نواقص موجود در سيستم ايمني سازمان
- ارائه راههاي پيشگيري از وقوع حوادث
اولویت بندی اقدامات
در اولویت بندی اقدامات منابع مورد نیاز برای انجام ممیزی ایمنی شناسایی شده و شیوه استفاده از آنها تعیین می شود. در این مرحله همچنین پیش بینی های لازم برای انتقال یا تقسیم مسئولیت ها صورت می پذیرد.
بر آورد هزینه ها
مرحله سوم در جریان برنامه ریزی برآورد هزینه های اجرای ممیزی ایمنی است. بخشی از اقدامات هزینه بر ممیزی ایمنی می تواند شامل موارد زیر باشد:
1. استخدام اعضاء تیم
2. خرید تجهیزات لازم برای مطالعه
3. هزینه انجام اقدامات اصلاحی
4. و عیره
تعیین وسایل و تجهیزات مورد نیاز:
تجهیزات مورد استفاده برای انجام ممیزی می تواند شامل موارد زیر باشد:
- فرمهای ارزیابی
- چک لیست های اختصاصی
- صدا سنج
- لوکس متر
- تجهیزات قرائت مستقیم اندازه گیری آلاینده ها
- دستگاههای نمونه برداری
- تجهیزات اندازه گیری شرایط جوی
- و ...
متد اجرای ممیزی
1. انتخاب مجری مطالعه
2. تعيين سازمان یا سيستم مورد مطالعه
3. انتخاب تيم كارشناسي
4. تعيين اهداف مطالعه
5. اجرای مطالعه
دو بحث مهم در اجرای مطالعه پس از تکمیل چک لیست ها شامل روشهای ارزیابی ممیزی و نحوه محاسبه ضریب ایمنی می باشد. روشهای ارزیابی ممیزی را می توان در دو دسته زیر طبقه بندی کرد:
روش توصیفی:
در این روش ارزیابی مشکلات شناسایی شده در طی ممیزی ایمنی را برحسب میزان تاثیر، شدت و ضعف و توصیه های لازم شامل می گیرد.
روش درجه بندی عملکرد
این متد بر اساس درجه بندی جواب سوالات مطرح شده در چک لیست ها قرار دارد.
از نظر نحوه محاسبه ضریب ایمنی نیز متدهای مختلف مورد استفاده قرار می گیرد که معمولترین آنها عبارتند از:
در این روش فعالیتهای سازمان در پنج بخش مورد ارزیابی قرار می گیرد. بخشها عبارتند از:
· سازمان مديريت
· مخاطرات صنعتي
· حريق و بهداشت صنعتي
· آموزش و انگيزش
· تحقيق حوادث و تجزيه و تحليل علل آنها
بخشهای یاد شده خود نیز مجموعاٌ به 29 زیر بخش تقسیم می شوند
6. تكميل گزارش: پس از اتمام مطالعه لازم است كه گزارش نهايي مطالعه براساس يك قالب مشخص تهيه گردد.
7. پیگیری
به منظور جلوگیری از اعمال سلیقه در تکمیل چک لیست های طراحی شده لازم است کارشناسان مرتبط تحت آموزشهای لازم قرار گرفته و با استفاده از جداول راهنمای از قبل طراحی شده نظیر مورد زیر اقدام به تکمیل چک لیست ها نمایند.