مديريت کنترل خسارت
مديريت کنترل خسارت
مجيد عليزاده، کارشناس ارشد بهداشت حرفه ای
مقدمه
پيشرفت تکنولوژی، تغييراتی را در جامعه بوجود آورده و زندگی را تسهيل نموده است. به علاوه با توسعه تکنولوژی تعداد مواد و ترکيبات شناخته شده به وسيله بشر به سرعت افزايش يافته است. به طوری که امروزه در حدود 4 ميليون ماده شيميايي وجود دارد که از اين تعداد 70 هزار ماده شيميايي مورد استفاده قرار می گيرد و سالانه حدود 700 ماده جديد روانه بازار می گردد.
با آمدن تکنولوژی، کارهای دستی به کارهای صنعتی و اتوماسيون تبديل شده و ميزان توليد به سرعت افزايش يافته است. شاخص توليد صنعتی که ميزان بازده صنعتی را مشخص می کند، در ارتباط با تجهيزات حمل و نقل از ميزان 42 در سال 1950 به 140 در سال 1979 رسيده و برای مواد شيميايي از ميزان 26 در سال 1950 به 208 در سال 1979 رسيده که خود نشانه توسعه تکنولوژی است.
امروزه تکنولوژی جديد تسهيلاتی را برای زندگی مدرن فراهم کرده است. ما در سايه استفاده از شيمی، الکتريسيته، حمل و نقل، الکترونيک، مخابرات و ... بهتر زندگی می کنيم. جامعه اين فوايد را پذيرفته است، اما نه همراه با کل مخاطرات آن.
در واقع به علت رشد روزافزون جمعيت و برپايي صنايع کوچک و بزرگ، استفاده از انواع ماشين آلات، تجهيزات، فرآيندها و مواد شيميايي امری گريز ناپذير شده است. صنعتی شدن و توليد فزاينده، مخاطرات گوناگونی را در برابر نيروی کار قرار داده و موجب شده کارگران در معرض ريسک های ايمنی و بهداشتی بسياری قرار گيرند. مواردی که اجزای جدايي ناپذير صنعت و توليد به شمار می آيند، همواره سلامت کارگران را تهديد می کنند. در دنيای امروزی که همه امور متکی به تکنولوژی پيشرفته است، همواره بيم آن می رود که در اثر بروز حوادث و وقايع ناگوار ناشی از کار، خسارت جبران ناپذيری به بار آيد. همانگونه که علم و صنعت در جهان توسعه يافته و بشر با استفاده از آن راه ترقی و پيشرفت را پيموده است، حوادث ناشی از کار به مراتب زيان بارتر از دوره های قبل از پيشرفت علم و صنعت شده که چنانچه برای پيشگيری و رفع آن حوادث، اقدامی به عمل نيايد و چاره انديشی نشود، عواقب دردناکی را در پی خواهد داشت که جبران آن غير ممکن خواهد بود.
طبق آمار رسمی سازمان بهداشت جهانی، تقريبا 45 درصد جمعيت دنيا و 58 درصد افراد بالای 10 سال در شمار نيروی کار جهانی قرار دارند و برآورد می شود بيش از 35 درصد جمعيت کشور به نوعی مشغول فعاليت کاری باشند. در عصر حاضر با پيشرفت های چشمگير در امر بهداشت و پيشگيری از بيماری ها و کاهش ميزان مرگ و مير ناشی از آنها، حوادث يکی از علل عمده مرگ و مير و معلوليت بوده و پس از بيماری های قلبی – عروقی و سرطان در مرتبه سوم قرار دارد. سازمان بين المللی کار در سال 2002 گزارش داد که مرگ کارگران در اثر حوادث و بيماری های ناشی از کار ساليانه به 2 ميليون نفر می رسد.
مديريت کنترل خسارت [1][1][1]
سيستم مديريت ايمنی و بهداشت حرفه ای به عنوان بخشی از مديريت کنترل خسارت به شمار می آيد. مديران، اجزای انسانی سيستم های مديريت هستند. به طور کلی سيستم های مديريتی باعث استحکام سيستم می شوند. حتی وقتی مديران تغيير کنند، سيستم روند بهبود خود را طی می کند. سيستم های مديريتی، يک مسير ساختاری و مشخص را برای بهبود ارتباطات جهت رسيدن به اهداف خرد و کلان، بهبود کارکنان و فرآيند کاری و در نهايت بهبود مستمر فراهم می کنند.
اگر صحبت از بيمه خسارات شود، آنگاه مديريت کنترل خسارات می تواند تحت لوای همه موضوعات از قبيل كيفيت، محيط زيست يا ايمنی و بهداشت مطرح شود و به مواجهه های بالقوه خسارت و شناسايي پتانسيل های خسارت، ارزيابی ريسک، تصميم گيری راجع به کنترل های مناسب و اجرا و پايش سيستم جهت کنترل خسارت بپردازد.
مراحل اساسی مديريت کنترل خسارت به صورت زير می باشد
¯ شناسايي همه مواجهه های خسارت[2][2][2] (خطرات محيط کار)
¯ ارزشيابی ريسک در هر مواجهه
¯ تهيه طرح
¯ اجرای طرح
¯ پايش[3][3][3] سيستم
هريك از مراحل فوق جداگانه مورد بررسی قرار می گيرند :
1- شناسايي تماس های خسارت
اولين و مهمترين مرحله در مديريت ريسک، شناسايي همه تماس هايي است که در سازمان با آن مواجه می شويم. در اين مرحله تماس هايي که می توانند منجر به خسارت عمده (در صورت عدم کنترل) شوند، شناسايي می شوند. برخی از عناصر سيستم مديريت ايمنی و بهداشت شغلی مدرن می توانند در جهت شناسايي تماس های خسارت کمک موثری باشند.
چگونگی شناسايي تماس های خسارت را می توان در 2 فاز ذيل فهرست کرد :
فاز اول
1- آرايش و چيدمان محيط کار
2- نمودار عملياتی فرآيند
3- شرح فرآيند
4- طبقه بندی مشاغل
5- فهرست مواد اوليه – تجهيزات
6- دستورالعمل های عملياتی
فاز دوم
1- روش بازديد عمومی از کارگاه
2- چک ليست
3- تجزيه و تحليل ايمنی مشاغل[4][4][4]
4- برگه اطلاعات ايمنی مواد[5][5][5]
5- گزارش حوادث و رويدادها
6- گزارش ادعای غرامت شغلی
7- سوابق آماری کمک های اوليه
8- صورت جلسات کميته ايمنی و بهداشت
9- گزارشات بازرسی قبلی
10- اطلاعات سرپرستان درباره خطرات
11- سوابق معاينات پزشکی
12- نتايج پايش و اندازه گيری عملکردها
13- مطالعه خطر و قابليت بهره برداری[6][6][6]
14- روش اگر چه[7][7][7]
15- تجزيه و تحليل درخت خطا[8][8][8]
16- تجزيه و تحليل وظايف بحرانی[9][9][9]
17- تجزيه و تحليل خطا و اثرات ناشی از آن[10][10][10]
تجزيه و تحليل ايمنی مشاغل
يکی از روش های مهم شناسايي خطرات محيط کار، تجزيه و تحليل ايمنی مشاغل يا JSA می باشد. JSA يکی از روش های پيشگيری از حادثه و آناليز خطر است که سابقه اجرای آن در کشورهای صنعتی به حدود سال های قبل از 1930 می رسد . JSA مهمترين ابزار مديريتی موجود است که به حذف خطرات و کاهش جراحات و حوادث محيط کار کمک می کند. JSA با شناسايي خطاها در فرآيند توليد، بهره وری را افزايش می دهد. همچنين می تواند در راستای بازآموزی کارگران و آموزش کارگران جديد، به کارگران ماهر اجازه دهد دانش شغلی خود را در اختيار ديگران بگذارند. قطعا اگر کارگر در مسايل ايمنی و تصميم گيری ها دخالت داده شود، مشتاقانه ايمنی را به کار خواهد بست. در اين روش ابتدا لازم است نوع کاری که کارگر انجام می دهد، کاملا درک شود و به صورت مکتوب ثبت گردد. در واقع مجريان JSA بايد خط های توليد، پروسه ها و مشاغل موجود در محيط صنعتی مورد نظر را بشناسند. لذا بررسی دقيق و مقدماتی قدم اول است.
شايد کاری که کارگر امروزه انجام می دهد، با وظيفه او در ساير روزها متفاوت باشد يا کار يکسان در شرايط فيزيکی و محيطی مختلف صورت پذيرد. بی ترديد يکی از دلايلی که درگير نمودن کارگر را در انجام JSA ضروری نموده، همين مساله می باشد.
JSA عبارت است از تکنيکی که جهت بازنگری روش های کار و شفاف نمودن آنها و شناسايي خطراتی که ممکن است در چيدمان کارگاه و طراحی ابزارها، ايستگاه های کاری و فرآيندها از نظر دورمانده باشند يا پس از شروع کار در اثر محصول پديد آمده باشند، به کار می رود.
در تجزيه و تحليل ايمنی مشاغل با کلمات و عبارات خاصی سروکار داريم که بايد از هم متمايز شوند. يکی از اين کلمات کليدی Job است که به شغل در معنی عام يا به عبارتی به حرفه برمی گردد. مثلا در مشاغلی نظير برقکاری، جوشکاری وپرسکاری، ممکن است هر يک از افراد اين حرفه ها، کارها و وظايف مختلفی را در رابطه با شغلشان انجام دهند. مثلا يک برقکار ممکن است سيم کشی کند، لامپی را تعويض کند يا يک وسيله برقی را تعمير کند. هر يک از اين فعاليت ها و وظايف را اصطلاحا يک Task می گويند. اما هريک از اين فعاليت ها از مراحلی تشكيل شده اند؛ مثلا جهت تعويض يک لامپ سوخته، برقکار روی چهارپايه می ايستد، لامپ را با يک دست و سرپيچ را با دست ديگر می گيرد، لامپ را می چرخاند تا از سرپيچ خارج شود و سپس از بالای چهارپايه پايين می آيد. به هريک از اين مراحل Step می گويند. در زير يک فرم استاندارد JSA نمايش داده شده است (شکل1).
شرکت : قسمت : نام شغل :
بررسی کننده شغل : تاريخ انجام : تاريخ بازبينی :
|
مراحل انجام كار |
خطرات احتمالی |
اقدامات کنترلی |
|
|
|
|
شکل 1 : فرم JSA
روش کار بدين صورت است که پس از انتخاب شغل مورد نظر و فعاليت مربوطه بايد مراحل مختلف انجام کار ليست شوند. اما چه کسی بايد اين کار را انجام دهد؟ بهترين فرد، يک کارگر با تجربه يا سرپرست همان کارگر است. برای تقسيم بندی فعاليت شغلی به مراحل مختلف پشت سر هم، بايد هنگام انجام شغل مورد نظر در کنار کارگر قرارگرفته و با مشورت خود او مراحل مختلف کار را مشخص کرد. می توان با سرپرست کارگر در محل کار حاضر شد و به نحوه انجام کار دقت نمود. يک اقدام کمکی ديگر که قطعا نتيجه بسيار خوبی را بدنبال دارد، تهيه يک فيلم ويدیويي و بررسی دقيق آن می باشد. اين فيلم علاوه بر آن که امکان و مجال بيشتری را برای مجری JSA فراهم می کند، از اضطراب کارگر نيز می کاهد. به هر حال بايد به کارگر يادآور شد که دليل انتخاب او صرفا تجربه وی بوده است و نه کشف نقايص کاری او.
هيچ کارگری همکاری نخواهد کرد مگر اينکه بداند هدف از انجام JSA چيست؟
پس از ثبت مراحل اصلی هر کار، بايد تمامی خطرات مربوط به هر مرحله را شناسايي و يادداشت نمود. برای انجام اين کار باز هم تجارب گذشته بهترين راهنما خواهند بود. صحبت با کارگران راجع به حوادث و شبه حوادث گذشته مفيد است. همچنين بررسی برگه کمک های اوليه و فرم های ثبت و بررسی حادثه خالی از فايده نخواهد بود ( مثلا بررسی سوابق ثبت حوادث مشخص می کند که بريدگی دست از شايع ترين حوادث در صنعت مورد مطالعه می باشد).
قدم بعدی شناسايي ساير خطرات می باشد، چه آنهايي که توسط محيط کار ايجاد می شوند (مثلا وجود گازهای خطرناک در هوای محيط کار) و چه آنهايي که به روش کار وابسته اند (مانند بلند کردن و حمل بار سنگين). همچنين خطراتی که ناشی از فعاليت های انجام شده در ايستگاه های مجاور هستند (نظير خيرگی ناشی از قوس الکتريکی جوشکاری در ايستگاه مجاور) نيز بايد مطرح شوند. هدف آن است که در نهايت، شغل های موجود ايمن و قابل اجرا شوند. در پايان و پس از تکميل فرم های JSA می توان مطالب بدست آمده را استخراج نمود و آيين نامه کار ايمن را تدوين کرد. آيين نامه کار ايمن در اختيار اپراتورها قرار می گيرد و همچنين جهت آموزش پرسنل جديد استفاده می شود. مواردیکه می توانند در اين آيين نامه لحاظ شوند عبارتند از :
s عنوان
s هدف
s دامنه کاربرد
s افراد مسوول
s شرح فعاليت
s خطرات موجود در نحوه انجام کار و محيط
s آموزش های مورد نياز
s وسايل حفاظت فردی مورد نياز
s اندازه گيری ها و معاينات شغلی
2- ارزشيابی ريسک در هر تماس
ارزشيابی کردن ريسک برای تعيين بحرانی بودن تماس های خسارت و همچنين تنظيم اولويت ها جهت اقدامات کنترلی، امری اساسی است.
عموما 3 متغير اصلی زير برای اين ارزشيابی بکار می رود :
ª شدت : پيامد ناشی از خسارت چگونه است؟
ª تکرار : چند وقت يکبار افراد، تجهيزات، مواد يا محيط در معرض ريسک قرار می گيرند؟
ª احتمال : احتمال وقوع خسارت با ملاحظه همه فاکتورهای مربوط به افراد، تجهيزات، مواد، محيط و فرآيند چقدر است؟
3- تهيه يک طرح
بعد از ارزشيابی ريسک و قبل از تصميم گيری راجع به اينکه چه اقدامات کنترلی بايستی بکار رود، با 4 گزينه مختلف مواجه می شويم.
3-1- حذف ريسک[11][11][11]
معمولا گزينه پيشنهادی اول حذف ريسک است تا آسيبی ايجاد نگردد. متاسفانه، حذف ريسک هميشه امکان پذير نيست. به بيان ديگر همه ريسک ها نمی توانند حذف شوند.
3-2- اصلاح ريسك[12][12][12]
برخي خطرات با کاهش ريسک ذاتی قابل اصلاح هستند. به عنوان مثال می توان به ايزوله کردن کمپرسوری که سروصدای زياد ايجاد می کند اشاره کرد. روش ديگر در اصلاح ريسک، به کاربردن اقدامات کنترلی با استفاده از مقررات، آيين نامه ها، روش های اجرايي و قوانين امکان پذير است. آموزش، تعليم و نظارت همه جانبه از روش های ارزشمند اصلاح ريسک به شمار می آيند.
3-3- تحمل ريسک[13][13][13]
مديران بايستی نسبت به قابل تحمل شدن ريسک، تصميم بگيرند. گاهی اوقات ما ريسک را اصلاح می کنيم به طوريکه به کمتر از حد قابل تحمل می رسد و گاهی اوقات به سادگی نمی توانيم ريسک را در حد قابل تحمل، اصلاح کنيم. مديران بايد در مورد قابل تحمل بودن ريسک ها هوشيار باشند.
3-4- انتقال ريسک[14][14][14]
حتی با بکارگيری بهترين اقدامات جهت اصلاح ريسک در سازمان، درمی يابيم که هنوز با ريسک مالی قابل توجهی مواجه هستيم. بيمه يك روش انتقال برخی ريسک ها است. روش ديگر انتقال ريسک استفاده از قراردادهای پيمانکاری است. به عنوان مثال می توان به استفاده از اتومبيل های کرايه ای اشاره کرد.
4- اجرای طرح
راندمان يک طرح فقط زمانی ثمربخش است که تبديل به عمل شود، که خود اين کار شامل جنبه های کليدی مديريت عملکرد از قبيل اهداف کلان، اهداف خرد، مسووليت ها، پاسخگويي و پيگيری می باشد. اجرای يك طرح با به کاربردن اصول مديريت و تکنيك های موفقيت آميز، تسهيل می گردد.
5- پايش سيستم
پايش سيستم به معنای سنجش، ارزشيابی، تفسير و اصلاح فرد، گروه و عملکرد سازمانی است.